KOBİ’ler için dünyada ve Türkiye’de teşvik ve destekleme sistemleri uygulamaya çalışılmaktadır. Buna rağmen KOBİ’lerin önemli sorunlarından biri olan finansman konusu tam olarak çözüleme ulaşmış değildir. Ancak günümüzde bu sorunun çözümü için bazı öneriler getirilmektedir. Örneğin KOBİ’lerin sermaye piyasasından fon sağlaması veya kredi sağlanması düşünülmektedir.
Makro ekonomik istikrar ortamında ekonomik büyümenin kalıcı olması açısından KOBİ’lerin finansman sorununu çözmeleri büyük önem arz etmektedir. Alternatif finansman tekniği olarak ise halka arz ortaya çıkmaktadır. Halka açılan ve hisse senetleri borsada işlem gören KOBİ’ler için bazı unsurlar ortaya çıkmaktadır.
Sermaye Piyasası Kurulu, KOBİ’lerin halka açılmalarının ve hisse senetlerinin borsada işlem görmesinin faydalarını şu şekilde özetlemektedir :
Kaynak İhtiyacının Karşılanması: Hisse senetlerinin satılmak üzere halka arz edilmesi ile birlikte şirketler önemli büyüklükte bir kurumsal finansman kaynağına ulaşma imkanına sahip olurlar. Bu kaynak geçici değil, kalıcı niteliktedir. Halka açılan bir şirket, gelecekte hisse senetlerini tekrar halka arz etmek veya tahvillerini halka arz yoluyla yatırımcılara satmak suretiyle sermaye piyasalarından yeniden kaynak temin etmek imkanına sahiptir.
Ortaklara Likidite Sağlanması: Halkla açılmak suretiyle borsada işlem gören şirketler, ortaklarına ve yatırımcılara kendi hisse senetleri için bir piyasa yaratmış olurlar.
Yaygın Tanıtım: Halka açık anonim ortaklık olmanın beraberinde getirdiği kamuyu aydınlatma yükümlülükleri ile birlikte ortaklıklar daha şeffaf hale geldi.
Kurumsal Yönetimin Tesis Edilmesi: KOBİ’lerin neredeyse tamamına yakın bir kısmı aile şirketlerinden oluşmaktadır. Şirket’in halka açık hale gelmesi, mülkiyet ve yönetimin ayrılmasına ve bu suretle şirketin profesyonel yöneticiler tarafından yönetilmesine neden olur.
DÜNYADA KOBİ BORSALARI
Uluslararası uygulamalarda KOBİ borsaları, şirketlerin boyutuna, geçmişine ve sektörüne özgü kurulabilmektedir. Başarılı olarak nitelendirilen borsalarda; işlem gören şirket sayısı, toplam piyasa değeri, işlem hacmi ve işlem yapan üye sayısı yüksektir. Başarılı borsalar temel olarak üç kesimin ihtiyaçlarına etkin bir biçimde cevap vermektedirler. Bunlar; işlem gören şirketler, yatırımcılar ve aracı kuruluşlardır. Dördüncü kesim olan devletin desteği borsaların başarısını artırmaktadır.
Dünyada KOBİ Borsaları incelendiğinde, KOBİ Borsası uygulamalarının iki şekilde ortaya çıktığı görülmektedir.
- KOBİ’ler için ayrı bir pazarda farklı kotasyon koşulları, kamuyu aydınlatma yükümlülükleri ve işlem sistemleri çerçevesinde işlem gördükleri borsalar.
- Yasal yükümlülüklerin KOBİ’leri ana borsanın içerisinde değerlendirmeye izin vermemesi sebebiyle; KOBİ borsalarının ayrı bir tüzel yapı içerisinde değerlendirilmesidir.
İngiltere Alternatif Yatırım Borsası (AIM)
AIM, 1995 yılında Londra Borsası içinde küçük ve orta ölçekli şirketlerin işlem görmesi için oluşturulmuş bir pazardır. Kuruluşundan bugüne geçen 10 yıllık sürede toplam 2.134 şirket AIM’ e kabul edilmiştir. Kasım 2011 itibarı ile işlem gören, 226’sı uluslararası, 1.152 şirket vardır.
AIM’de işlem görmek için başvuran şirketlerin yerine getirmesi gereken koşullar aşağıda sıralanmıştır.
1. Londra Borsası’nda “görevlendirilmiş danışman” olarak kayıtlı bulunan şirketlerden biriyle anlaşmalı ve AIM’de işlem gördüğü sürece sürekli olarak bir görevlendirilmiş danışmanı bulunmalıdır.
2. Halka arz için bir aracı kurumla anlaşmalıdır. Bu aracı kurum aynı zamanda “görevlendirilmiş danışman” da olabilmektedir.
3. Hisselerin transferi serbest olmalıdır.
4. Anonim şirket olarak ve kurulduğu ülkenin kanunlarına uygun bir şekilde kurulmuş olmalıdır.
5. Başvuru dökümanlarını doldurup Borsa’ya teslim etmelidir.
6. Borsa ücretlerini ödemelidir. AIM örneğinde en önemli kavram görevlendirilmiş danışman şirket kavramıdır.
AIM, halka açık şirketlerden ve görevlendirilmiş danışman şirketlerden yıllık sabit ücretler almaktadır.
AIM, katı kotasyon koşulları yerine kamuyu aydınlatma yükümlülüklerini ön planda tutmakta ve kamuyu aydınlatma kurallarında esneklik sağlanmamaktadır.
Deutsche Börse
Almanya Borsasındaki hisse senetlerinin işlem gördüğü piyasalar resmi (Amtlicher Markt), organize (Geregelter Markt) ve resmi olmayan organize (Freiverkehr Markt) piyasalardır. Küçük ve orta boy işletmelerin işlem görmesi için oluşturulmuş bir pazar olan Neuer Markt, 2003 yılında kaldırılmıştır.
Mevcut yapılanmada, resmi piyasada kote olabilmek için:
• Şirketin en az 3 yıldır faaliyette olması,
• Halka açılan hisse senetlerinin öngörülen piyasa değerinin veya tahmin yapılamıyorsa şirket sermayesinin en az 1,25 milyon avro olması,
• İtibari değeri olmayan hisseler için en az ihraç tutarının 10.000 adet hisse olması,
• Halka açıklığın en az %25 olması
• Son üç yılın mali tablolarını ve son yılın yönetim raporunu içeren prospektüsün yayınlanması gerekmektedir.
Ayrı Tüzel Yapılar Olarak KOBİ Borsaları
Bazı ülkeler KOBİ’ler için ayrı borsalar kurma yoluna gitmişlerdir. Bunun iki önemli sebebi vardır. Birincisi, yasal düzenlemelerin getirdiği sınırlamalardır. İkinci olarak, tam anlamıyla bir KOBİ borsası olmasa da, NASDAQ’ın başarısının etkisidir.
KOSDAQ, dünyada nadir görülen, başarılı bir KOBİ borsası örneğidir. Ancak 2005 yılında Kore Borsası (KSE), KOSDAQ ve Kore Vadeli İşlemler Borsası (KOFEX) tek bir çatı altında toplanma kararı almışlardır.
RASDAQ, işlem gören şirket sayısının yüksekliğine karşın düşük piyasa değeri ile dikkat çekmektedir. Ağustos 2005’te Bükreş Borsası ile birleşme kararı almıştır.
RASDAQ
1961 yılında Merkezi Düzenleyici Otorite (SEC), fiilen var olan tezgah üstü piyasaları organize etmek için Aracı Kuruluşlar Birliği’ni (NASD) görevlendirmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda, 1971 yılında elektronik bir işlem platformu olarak NASDAQ faaliyete geçmiştir. Kotasyon koşulları New York Borsası (NYSE) ve Amerikan Borsası’na (AMEX) göre daha hafif olduğundan, zaman içinde hızlı bir gelişim göstermiştir.
83 ülkede, 2 milyon kullanıcı ve 350.000 terminalden NASDAQ’a erişim mümkündür. NASDAQ’ın bugün ulaştığı piyasa büyüklüğü ve başarısı, diğer borsaların da dikkatini çekmiş ve benzer modeller kurulmaya çalışılmıştır. Fakat NASDAQ’ın kendisi dahi diğer piyasalardaki deneyimlerinde başarı sağlayamamıştır.
KOSDAQ
Güney Kore’deki Kosdaq borsası, 1996 yılında bilgi teknolojisi ve yüksek teknoloji şirketleri ile küçük ve orta ölçekli şirketlerin finansman sağlamasını kolaylaştırmak amacıyla kurulmuştur.
Kosdaq, Kore Borsası’na göre daha basit olan kotasyon şartları ve yüksek teknoloji şirketlerinin pazarı olarak tanınması nedeniyle tercih edilmektedir. Vizyonu ise, Asya’da önde gelen yüksek teknoloji şirketlerinin borsası olmaktır. Kosdaq işlem hacminin %75’i uzaktan erişim yolu ile gerçekleşmektedir. 2000 yılında Kore’deki tüm halka arzlar Kosdaq Borsası’nda gerçekleşmiştir.
MESDAQ
İleri teknoloji şirketlerinin finansmanı için ayrı bir menkul kıymet borsası kurulması gerektiğini düşünen Malezya Sermaye Piyasası Otoritesi, Mesdaq’ın yasal altyapısını 1997 yılında oluşturmuştur. Amerikan NASDAQ piyasası örnek alınmış ve bu piyasa gibi, ağırlıklı olarak bilgi teknolojisi şirketlerinin pazarı olması amaçlanmıştır. Büyüme aşamasındaki şirketlerin ve risk sermayesi şirketlerinin Malezya sermaye piyasalarından yararlanmaları da hedeflenmiştir.
Mesdaq, Nisan 1999’da faaliyete geçmiştir. Fakat 2000 yılı ortasına kadar tek bir şirket kote olmuştur. 2000 yılında ikinci şirket kota alınmıştır. 2001 yılı sonuna gelindiğinde kote şirket sayısı 5 olmuştur.
Türkiye’de KOBİ borsası
Türkiye’de genel uygulamaya bakıldığında İMKB Hisse Senetleri Piyasası’nda Ulusal Pazar, İkinci Ulusal Pazar ve Yeni Ekonomi Pazarı olmak üzere, üç ana Pazar faaliyet göstermektedir. Gelişen İşletmeler Piyasaları ya da KOBİ Borsası ayrı tüzel kişilik olarak kurulan borsadır.
“İkinci Ulusal Pazar, ülkemiz işletmelerinin yaklaşık %99.5’ini oluşturan, kaynak ihtiyacını karşılamada banka kredilerinden %3–4 oranında yararlanabilen, sadece özkaynak ile ömürlerini sürdürmeye ve büyüyebilme mücadelesi veren Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin (KOBİ), Sermaye Piyasası’ndan kaynak temin edebilmeleri amacı ile İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) bünyesinde Ulusal Pazar şartlarını sağlayan işletmeler için kurulmuştur.
İMKB bünyesinde kaynak sağlama potansiyeli barındıran ancak yeni kurulması nedeniyle Ulusal ve İkinci Ulusal Pazar’da işlem görme şartlarına henüz ulaşmamış olan işletmelere yönelik olarak “ Yeni Ekonomi Pazarı” kurulmuştur. Bu pazarın oluşturulmasındaki amaç bilişim, elektronik, internet, bilgisayar, üretim, yazılım ve donanım, medya alanında faaliyet gösteren teknoloji şirketlerinin sermaye piyasasından kaynak elde etmelerini sağlamak ve bu şirketlerin hisse senetlerinin borsada güven ve şeffaflık ortamında, organize bir ikincil piyasada işlem görmesini temin etmektir.
Gelişen İşletmeler Piyasaları (GİP)
Özellikle Anadolu’da bulunan ve İMKB ölçeğine göre küçük kalan birçok işletmenin hisse senedi ihraç ederek sermaye piyasalarından fon temin etmelerini kolaylaştıracak organize bir ikinci el piyasa oluşturulması yönünde talepleri bulunması ile Anadolu’da faaliyet gösteren KOBİ’lere odaklanmıştır.
Piyasanın temel işleyiş mekanizması aşağıdaki gibi sıralanabilir:
- İlgili KOBİ’nin hisse senetlerinin SPK kaydına alınması
- Hisse senetleri SPK kaydına alınmış KOBİ’nin en az bir piyasa yapıcı aracı kuruluş ile anlaşma yapması,
- Kotasyon şartlarının yerine getirilerek hisse senetlerinin KOBİ piyasası kotuna alınması,
- Yatırımcının, hisse senedi alım satımı için piyasa üyelerine emir vermesi,
- Piyasa üyelerinin yatırımcı talebini piyasada mevcut olan en iyi fiyattan gerçekleştirmeleridir.
GİP, sermaye ve yönetim yapısı itibariyle ülkemizin kolektif katılımlı ilk özel borsası olma özelliğine sahiptir. Gelişen İşletmeler Piyasası’nın ortakları 52 aracı kuruluş, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB), Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) ve Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşlar Birliği (TSPAKB)’ dir.
İlk aşamada özel şirket statüsünde kurulacak olan KOBİ Borsaları, Türkiye’nin birçok bölgesinde yerel faaliyetler yürütecektir. Bu açıdan ilk olarak İMKB’de işlem görmeyen ve SPK kaydındaki işletmeleri hedeflemektedir. KOBİ’lerin sermaye piyasalarından yararlanarak elektronik ortamda bir KOBİ piyasasının oluşturulması ve piyasanın Anadolu’daki işletmelere yayılması hedeflenmektedir.
KOSGEB’den çağrı
KOSGEB Başkanı Mustafa Kaplan, Eylül ayında yaptığı açıklamalarda Türkiye’deki işletmelerin yüzde 99’unu oluşturan ve istihdamın yüzde 78’ini sağlayan KOBİ’lerin finansmana erişim yollarını çeşitlendirmek için KOBİ’leri, İMKB bünyesinde oluşturulan KOBİ Borsasına katılma çağrısında bulundu.
KOBİ Borsası için beş firmanın başvuruda bulunduğunu, dört firmanın bilgi alma aşamasında olduğunu ve üç firmanın da borsada işlem görmek üzere KOSGEB’den destek almak için başvuruda bulunduğunu kaydeden Kaplan, Türkiye’de KOBİ’lerin genellikle şahıs ya da aile şirketi olması sebebiyle yönetimi paylaşma endişesinin halka açılma konusunda isteksiz davranmaya neden olduğunu belirtti ve bu kaygının gereksiz olduğunu ifade etti. Kaplan, şirket sermayesinin yüzde 51’inden fazlasının halka açılmaması halinde ya da oydan yoksun hisse senedi çıkartılmasıyla şirketin yönetim hakimiyetinin kaybedilmeyeceğine dikkat çekti.
KOBİ’lerin halka arz maliyetlerini karşılamak için bir destek programı hazırladıklarını açıklayan KAPLAN, piyasa danışmanı danışmanlık hizmet bedeli, bağımsız denetim hizmeti bedeli, SPK kurul kaydına alma ücreti, Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) masrafı, aracı kuruluşa ödenecek aracılık komisyonu masraflarının 100 bin TL'ye kadar geri ödemesiz destek olarak KOSGEB tarafından karşılanacağını söyledi.
KAYNAKLAR:
Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği
Dünyada KOBİ borsaları ve Türkiye'de KOBİ Borsası'nın oluşumuna yönelik uygulamalar - Prof. Dr. Berna Taner, Araş.Gçr. Sevinç Güler
http://eab.ege.edu.tr/pdf/8_2/C8-S2-M7.pdf
Sermaye Piyasası Kurulu
