Kerem Çalışkan
Euractiv.com.tr Yayın Yönetmeni
Ermeni konusu Türkiye’nin gündeminde. Daha da uzun süre kalacak. Çünkü 2015’e doğru ilerliyoruz. Yani 1915’teki ünlü Ermeni sürgününün 100. yılına yaklaşıyoruz yavaş yavaş. Bu arada Hükümet “Ermeni açılımı” yaparak Ermenistan’la ilişkileri düzeltmek ve Kafkasya’da yeni bir barış rüzgarı estirmek istiyor. Ama görüldüğü kadar bu hiç de kolay değil. ABD ve İsveç parlamentolarında Ermeni soykırımını tanıyan kararlar Türkiye’yi sıkıştırıyor. Buna yenileri eklenebilir. Aslında Ermenilerle geçen 100 yılı değil, gelecek 10 yılı tartışmalıyız. Kafkasya’da yeni egemenlik alanlarını ele almalıyız.
Ancak belli ki henüz 1. Dünya Savaşı’ndan çıkamadık. Çünkü tartıştığımız şey 1. Dünya Savaşı’nın (1914-1818) Anadolu topraklarında yaşanan oldukça kanlı öyküsüdür.
Bugün yetişen genç kuşaklar ise kuşkusuz 1915’te tam olarak ne olduğunu merak ediyorlar. Bu konuda kitaplar yazılıyor, filmler çevriliyor, belgeseller ve dizi programlar yapılıyor. Belli ki daha da yapılacak.
24 Nisan tarihini Ermeniler “soykırım günü'' haline getirmeye çalışıyorlar.
Bu nedenle her 24 Nisan yaklaşırken konu yeniden dünya çapında gündeme geliyor.
Olayı şöyle tam olarak, gönül rahatlığıyla kitaplardan öğrenmek isterseniz işiniz hiç de kolay olmayabilir. Çünkü Ermeni sorunu ile ilgili giderek büyüyen dev gibi bir kütüphane çıkabilir karşınıza. Sadece kitap adlarını bile okumaya kalksanız, sayıları hızla bine yaklaşan uzun listeler çıkabilir karşınıza.
Hatta, iyi bir kitapçıda, bir satış elemanına “Ermeni soykırımı konusunda kitap arıyorum” diye sorarsanız, “Soykırımı tanıyan mı, yoksa karşı çıkan mı?” sorusu ile karşılaşabilirsiniz.
Bu doğru bir sorudur. Çünkü Türkiye’de kitaplar arasında gerçek bir “soykırım savaşları” yaşanıyor.
Bunun önemli bir nedeni son yıllarda ABD’deki Ermeni lobisi ve Ermeni diasporasının, Türk kamuoyunu de etkilemek için devreye girmesidir. Bütün dünyada “soykırım”ın tanınması için güçlü bir lobi faaliyeti yapan bu cemaat, Türkiye’ye yönelik çalışmalarını da son yıllarda arttırmıştır. Destekledikleri tarih yazarları, araştırmacılar vardır. Ayrıca edebiyat dünyasındaki bazı isimleri davet ederek ve destekleyerek, kendi bakış açılarını yansıtan eserlerin Türkçe olarak ortaya çıkmasına büyük önem vermektedirler. Yani kitaplar dünyasında yaşanan bir “propaganda savaşları” ile yüzyüzeyiz.
Kuşkusuz bu savaşın Türkiye tarafında da “karşı kitaplar” piyasaya çıkmaktadır.
Peki gerçeği nerede arayacağız, doğruyu nereden okuyacağız?
Bu konuyu cidden merak edenler için, önce neyin ne olduğunu, hangi kitabı kimlerin hangi amaçlarla yazdığını bilmek gibi zorunlulukları var. Çünkü Ermeni konusundaki kitaplar, masumiyet alanından çoktan çıkmış, adeta 100 yıllık bir savaşın “intikam ve hesaplaşma” alanı haline gelmiştir.
Kitap meraklıları için bu konuda birkaç başlık altında bir “okuma rehberi” vermeye çalışacağım. Özellikle genç kuşakların gelecek tartışmaları hazır olması için bu konuda kendilerini daha donanımlı hale getirmeleri şart. Ortadoğu ve Kafkasya önümüzdeki dönem yeniden şekillenecek. Dedelerimizin bu coğrafyada bu yüzyılın başında bu ülkeyi hangi şartlarda nasıl kurduğunu bilmezsek, önümüzdeki dönemin fırtınalarına göğüs geremeyiz.
Gelelim “kitaplar rehberi”ne…
1-Temel referans kitaplar
Ermeni konusuna yeni başlayanlar veya bir noktasından dahil olanlar için Türkçede okunması gereken bazı temel kitaplar vardır. Bunları şöyle sıralayabiliriz:
-Ermeni Dosyası-Kamuran Gürün (Rüstem Yayınları): 2004 yılında kaybettiğimiz değerli diplomatımız Kamuran Gürün’ın bu kitabı Dışişleri çevrelerinde en temel referans kitaplarından biri olarak değerlendirilir. Kapsamlı ele alış şekli ile konuya önemli bir çerçeve kazandırır. Gürün’ün dış politika konusunda 6 kitabı daha vardır.
Bu kitabı son olarak Remzi Yayınevi yeni bir editasyon ve elden geçirme ile yeniden bastı.
Sağlıklı ve yeni baskısını isteyenlere Remzi Kitabevi versiyonunu önerebiliriz.
-Ermeni Dosyası-Kazım Karabekir (Emre Yayınları): Kurtuluş Savaşı’nın Doğu Cephesi kumandanı olan Kazım Karabekir Ermenilerle iki kez savaşmış ve yenmiştir. Bugün Ermenistan’ın hala kabul etmediği sınır, Karabekir’in süngüleriyle çizilmiş bir sınırdır. Bölgede o yıllarda yaşananların birinci elden görgü tanığı olan komutanın kitabı o dönemi merak edenler için mutlaka okunması gereken bir temel eserdir.
-Ermeni Meselesi Bilal N. Şimşir (Bilgi Yayınları): Emekli Büyükelçi ve araştırmacı Bilal N. Şimşir’in bu kitabı da konuya genel yaklaşımı sağlayacak önemli bir kaynak.
2-Soykırım tezini savunan kitaplar
Türkiye’de son dönemde Ermenilerin “soykırım” tezini destekleyen bir dizi kitap yayınlanıyor. Bunların önde gelenlerini sıralarken üç ismin öne çıktığını dikkat çekelim. Bu isimler Vahakn N. Dadrian, Taner Akçam ve Halil Berktay. Vahakn Dadrian şu anda ABD'nin Cambridge kentindeki bulunan bir Ermeni kuruluşu olan Zoryan Enstütüsü'nde Soykırım Araştırmaları bölüm başkanıdır. Taner Akçam’ın bazı kitapları da bu Enstitü tarafından desteklenerek yayınlanmıştır. Dadrian’ın soykırımı anlatan İngilizce 13 kitabı vardır. Bunlardan 6 tanesi Türkçe’ye de çevrildi. Bu tezi destekleyen üç kitap ismi veriyoruz.
-Ermeni soykırımında kurumsal roller-Vahakn. N Dadrian (Belge Yayınları): Dadrian bu kitapta ilginç biçimde Almanya’nın savaş sırasında askeri nedenlerle Ermenilere yönelik tasfiye politikasına dikkat çekiyor. Soykırım tezi daha çok İttihat Terakki yönetiminin Anadolu’yu Türkleştirmek için bilinçli biçimde Ermenileri yok ettikleri iddiasına dayanıyor.
Ermeni meselesi hallolunmuştur-Taner Akçam- (İletişim Yayınlar)-Akçam’ın bu konuda Türkçe’de yayınlanan 5 kitabından birisi olan bu kitap da Ermenilerin kasıtlı bir şekilde yok edildikleri iddiasına dayanıyor. Tasfiyede Teşkilat-ı Mahsusa’nın rolüne dikkat çekiliyor.
-Özgürlük Dersleri-Halil Berktay (Kitap Yayınları). Halil Berktay’ın Taraf yazılarında Ermeni konusuna polemik tarzında yaklaştığı bakışı yansıtan bu kitap, bu tezin ne dediğini öğrenmek bakımından önemli. Berktay’ın ayrıca Bilgi Üniversitesi yayınları arasında Osmanlı Ermenilerini ele alan bir çalışması da var. Berktay İttihat Terakki’nin milliyetçi ve yok edici politikalarını eleştiriyor, günümüzle bağlantılar kuruyor.
3-Soykırımı reddeden kitaplar
Tartışma kızıştıkça, Türkiye tarafında soykırımı reddeden kitaplar da hızla artıyor. Bunlara da üç örnek vermek istiyorum.
-Ermeni Tehciri ve Gerçekler-Yusuf Halaçoğlu (Türk Tarih Kurumu): Türk Tarih Kurumu’nun 2008’de görevden alınan eski başkanı Yusuf Halaçoğlu’nun yazdığı 8 kitap arasında Ermeni konusu önemli yer tutuyor. Halaçoğlu, bu konuda uluslararası kamuoyunda da Türkiye’nin resmi görüşlerini savunan bir isim olarak tanınıyor. Halaçoğlu, Türkiye’nin yıllardır sürdürdüğü tezleri en kapsamlı ve ayrıntılı bir şekilde ortaya koyuyor.
-Ermeniler. Sürgün ve Göç-Hikmet Özdemir (Türk Tarih Kurumu): Araştırmacı yazar Hikmet Özdemir’in halen 10 kadar kitabı var. Ermeniler konusundaki bu kitaptan sonra son olarak “Cemal Paşa ve Ermeni göçmenler” (Remzi Kitabevi) eserini yazdı. Bu araştırma Ermenileri elden geldiğince koruyan ve kurtaran İttihat Terakki lideri Cemal Paşa’nın değişik bir portresini sunuyor. Aynı zamanda Ermeni göçü konusunda çeşitli belgeleri ve rakamları içeriyor.
-100 Belgede Ermeni Meselesi-Mehmet Perinçek (Doğan Kitap): Son dönemde en dikkati çeken çalışmalardan birisi. Mehmet Perinçek Rus devlet arşivine dayanan çalışması ile Ermeni konusunda Türkçe’de ilk kez yayınlanan üç eser yazdı. Bunların tüm Rus cephesinden Ermenilerin nasıl örgütlendiği ve Osmanlı’ya karşı harekete geçirildiğini anlatıyor. Ermenilerin Doğu’da giriştiği çeşitli katliamlar ve vahşet de bu kitaplarda yeralıyor. Savaşın Kafkas cephesinde perde arkasını anlatan önemli kitaplar.
4-Popüler medyatik kitaplar
Son dönemde Ermeni konusunu çok yönlü ve tartışmalı olarak ele almaya çalışan bazı kitaplar da yayınlanıyor. Bunların içinde en dikkat çekici ve okura faydalı olabileceklere değinelim.
-Ortak Acı 1915-Türkler ve Ermeniler-Taha akyol (Doğan Kitap): Taha Akyol imzasıyla ve CD ekiyle yayınlanan bu kitap CNN Turk’te yayınlanan Ermeni belgeselinin kitaba dökülmüş hali. Çok resimli ve kutulu sayfaları ve farklı görüşleri yansıtması bakımından kolay okunan renkli bir kitap. Ermeni konusunda tarihi notlar ve kişiler ile derli toplu bir bakış sunuyor. Özellikle yeni başlayanlar için önerilir.
-90. yılında Ermeni trajedisi 1915’te ne oldu?-Sefa Kaplan (Doğan Kitap): 1995’te yazılmış olan kitap Sefa Kaplan tarafından değişik kişilerle yapılan söyleşileri içeriyor. Birbirine zıt görüşler savunan isimler de olduğu için kitap çok yönlü bir karşılaştırma imkanı veriyor. 1915’in 90. yılında yayınlanan kitap 100. yıl da da güncelliğini yitirmeyecek gibi görünüyor.
-Açık Kriptolar / Ermeni Soykırım İddiaları Avrupa'da Irkçılık ve Türkiye'nin AB Üyeliği-Gündüz Aktan (Aşina Kitaplar): 2008’de kaybettiğimiz değerli diplomat Gündüz Aktan’ın bu kitabı ermeni konusunu özellikle AB bağlamında incelediği için çok yararlı. Konu güncel bir şekilde önümüzdeki dönem AB platformuna taşınacağı için bu kitabın sunduğu çerçeveyi kavramakta yarar var.
5-Ermeni Mezalimi kitapları
Bu tür kitaplar daha önce genellikle devlet belgeleri arasında yayınlandığı halde, giderek daha geniş bir kesimde, özel araştırmacılar tarafından yapılan çalışmalar da gün yüzüne çıkıyor.
Kitapların ana konusu 19. yüzyılın yarısından itibaren yaşanan ermeni isyanları ve Ermenilerin Türk ve Müslüman nüfusa yönelik vahşi katliam hareketlerine kadar uzanıyor. İşin gelip dayandığı nokta Ermenilerin Karabağ’da Hocalı’da 1992’de hamile kadınları da öldürmeye kadar varan olaylar. Bu konuda da üç kitap ismi verelim.
-Ermeni Mezalimi 1917-20 Erzincan’dan Erivan’a-Kazım Karabekir-Ömer Hakan Özalp (Emre Yayınları): Yine bir Kazım Karabekir kitabı. Kurtuluş savaşının ateşi içinde Ermenilerle yaşanan boğuşmayı anlatıyor. Bu konuyu merak edenler Atatürk’ün Nutuk adlı eserinde Ermenilerle ilgili bölümleri mutlaka okumalı.
-Ermeni mezalimi-Prof. Dr.Veysel Eroğlu (Sebil Yayınları): Tarih boyunca Ermenilerin yaptığı çeşitli Müslüman katliamlarının bir derlemesi. Tarihin unutturulmak istenen yüzünü anımsatması bakımından önemli.
-Van’da Ermeni Mezalimi-Görenlerin Gözü ile- Hüseyin Çelik-(Cedit Yayınları): Birinci tanıkların ağzından özgün bir derleme. Tehcir’e giden yolun Ermeni zulmüne uğrayan Türkler tarafından nasıl algılandığını göstermesi bakımından ilginç.
6- Mavi Kitap ve Lepsius
Ermeni konusuna biraz merak saranlar araştırmalarının bir yerinde bu iki isme gelip takılacaklardır. “Mavi Kitap” ve “Lepsius”. Bu şifre gibi kelimeler hakkında da okuru aydınlatalım ki, rehberimiz eksik kalmasın.
-Mavi Kitap-Arnold Toynbee,James Bryce-(Pencere Yayınları): 1916 yılında İngiliz Dışişleri tarafından yayınlanan Ermeni yanlısı propaganda kitabı. Kitap 1919 yılında, yani savaştan sonra İngiliz Dışişleri tarafından geri çekilmiştir. Kitap Almanları ve Osmanlı yönetimini suçlamaktadır. Bu konuda bazı belgeler ve bol miktarda propaganda malzemesi içermektedir. Türkkaya Ataöv’ün “Mavi Kitap’a yanıt”(İleri Yayınları) diye ayrı bir karşı kitabı da vardır.
-Lepsius-Alman Protestan Rahip Dr. Johannes Lepsius: Almanya’nın Doğu Misyonu denilen Kafkasya’daki Alman nüfuzu ile ilgili görevdeydi. Bölgedeki Doğu Hıristiyanlarını kurtarmaya çalışıyordu. Doğ Anadolu’da bağımsız 6 vilayette Ermenistan kurulmasını istiyordu. Ermeniler ve Hıristiyanrlar lehine Alman ve Osmanlı makamlarına mektup ve raporlar yazıyordu. Alman askeri stratejisi bölgede Rus yanlısı Ermeni varlığını bertaraf etmeye çalışırken, Lepsius bunları kurtarmaya çalıştı. Enver Paşa ile yüzyüze konuştu. 1915’ten sonra Osmanlı topraklarını terk etti. Alman Dışişleri 1918 savaş sonuna kadar Lepsius’a destek vermedi. Ancak savaş sonrası Ermeniler konusunda Almanlar’ı suçlayan uluslar arası yayınlar başlayınca, Alman Dışişleri Lepsius’un yayınlarını desteklemeye başladı. Arşivlerini açtı. Lepsius Ermeniler konusunda Alman misyonunu aklayan ve Osmanlı yönetimini suçlayan bir dizi (10 kadar) kitap yayınladı. Bazılarındaki belgelerin yanlış ve eksik olduğu sonradan kanıtlandı.
Mavi Kitap ve Lepsius yayınları bir anlamda Ermeni konusunda karşılıklı olarak İngiliz ve Alman atışması olarak algılanabilir. Ortak noktaları Osmanlı yönetimi, İttihat Terakki ve Türkler’i suçlamalarıdır. Lepsius’a karşı da çok sayıda karşı kitap ve araştırma yayınlanmıştır.
7- Ermeniler konusunda edebiyat kitapları
Türkiye “Ermeni açılımı” konusunda tökezleyerek de olsa ilerledikçe, bu konudaki “edebiyat açılımı “ ilerliyor. Bu bağlamda da bazı kitapların ismini verelim.
Ahçik-Yücel Çakmak (Popüler Yayınları): Elazığ’lı gazeteci Yücel Çakmak Ermeni tehciri günlerindeki bir aşk öyküsünü anlatıyor. Yaşlıların ağzından yerel öykülerin derlemesine de dayanan öykü Türk genci Mustafa ile Ermenilerde genç kız anlamına da kullanılan “Ahçik”in hüzünlü aşkını anlatıyor. Aslında farklı etnik kimlik ve dinlerdeki aşklar Anadolu ve Kafkasya’da çok eski bir olgudur. Aşk edebiyatı da Türk ve Ermeni halkları kadar eskidir. Ünlü Kerem ile Aslı da, Kerem’in Türk ve saz şairi, Aslı’nın ise Ermeni papazın kızı olduğunu kısaca anımsatmadan geçmeyelim.
-Küller Arasında-Halil İbrahim Özcan (Nokta Kitap): Şair ve araştırmacı Halil İbrahim Özcan, Fikriye gibi iddialı bir tarih romanı yazdıktan sonra Ermeni konusuna eğiliyor. Haçin’den tehcir edilenlerin 1918’den sonra Haçin’e dönüşlerinin ve yaşama tutunuşlarının öyküsü. Konuyu insani temelde ele alan bu tür eserler çoğaldıkça, belki iki halk arasında küllerden yeni bir dostluk ateşi de tutuşabilir.
-Özlem-Hraçya Koçar-(Peri Yayınları): Ermeni bir yazardan Aras kıyılarında bir halk romanı ve edebiyatı. Ermenilerin Ararat(Ağrı) özlemi ve tutkusunu, aşkı ve doğal ortamı anlatan renkli tablolarla süslü. Ermenilerin bölgeye dönük özlemini anlatan bir eser.
8-Musa Dağı’nda 40 Gün-Franz Werfel (Belge Yayınları). Bu ilginç kitaba değinmeden bitirsek rehber eksik kalırdı. Çünkü bu kitap başlıbaşına bir öykü. Kitabı yazan Çek asıllı bir Alman Yahudisi. Kitap Adana’da Musa Dağı eteklerinde Ermenilerin 1915’te Osmanlı güçlerine karşı direnişini ve sonunda kıyıya gelen bir Fransız zırhlısı tarafından kurtarılışını anlatıyor. Tam bir Ermeni kahramanlık öyküsü. 1933’te Almanya’da basılan kitap, Türk Dışişleri’nin başvurusu üzerine bizzat Hitler’in propaganda bakanı Goebbels’in emriyle toplatılıyor ve Almanya’da yasaklanıyor. Böylece bir efsane haline geliyor. Daha sonraki yıllarda ABD ve Avrupa’da çok sayıda basılıyor. Son olarak 2006’da Amerika’daki Ermeni lobisi bu kitabın filmini Hollywood’a çektirmeye çalıştı, hala çalışıyor. Bir ara Sylvester Stallone bu filmde oynamak istediğini açıkladı. Türkler tarafından protesto yağmuruna tutuldu.
Ancak Musa Dağı ve Ermenilerin öyküsü burada bitecek gibi görünmüyor. Son olarak acar gazeteci Savaş Ay, Takvim’de üç ay önce Musa Dağı eteklerinde Vakıflı’da bir Ermeni köyünde yaptığı söyleşiyi yayınladı. Köy, Ermenistan dışında dünyada nüfusu tümüyle Ermeni olan tek köy. Yani Musa Dağı’nın çocukları iyi direnmişler ve hala yaşıyorlar. Kitabın yayınından sonra köye içerden ve dışarıdan gelen turist sayısı da artmış.
Görüldüğü gibi Ermeni konusunda okunacak, öğrenecek çok şey var. Önümüzdeki yıllarda gençler bu konuyla çok daha fazla yüzyüze kalacak gibi görünüyor.
Ünlü yazarımız Refik Halid, 20’li yıllarda sürgün gittiği Beyrut’ta çok sayıda Ermeni ile karşılaşmıştır. Romanlarında bir çok Ermeni tipi yeralır. Bir kitabında, Ermeni arkadaşı ile yolda giderken Anadolu’yu nasıl ortak bir hasret ve özlemle konuştuklarını anlatır. Sonra da “Sanki aynı kadına aşık iki rakip sevgili gibiydik….” diye bağlar sözlerini…
Sonunda tüm rakiplerini alt ederek Anadolu’yu, o güzel kadını, kendine eş, yurt ve vatan yapan Türkler olarak, belki yıllar sonra onun eski aşıklarına daha hoşgörülü davranmayı denemekte yarar olabilir.
(Not: Bu yazının kısaltılmış bir versiyonu, 17.04.2010 tarihli Vatan gazetesi Kitap Eki'nde yayınlanmıştır.)
